سازگاری با محیط، تأثیر در محیط، غلبه بر محیط


یاداشت‌های عماد رضایی‌نیک

دیگر مثل قدیم «هوش» آن جایگاهِ رفیع و بلندمرتبه را در روان‌شناسی ندارد، اما هنور که هنوز است «هوش» وردِ زبان مردم است، وقتی پدر و مادری از گفتن یا انجام‌­دادن کاری غیرعُرف و یَحتمل بزر‌گ­سالانۀ فرزندشان به ­وجد می­‌آیند بلاشک به‌­هم می‌­گویند: بچه‌مان چقدر با­هوش است!

و این باهوش بودن موجب دل­گرمی‌­شان می‌­شود. آن روی دیگر سکه هم وجود دارد! زمانی که پدر و مادری پی‌می­برند فرزندشان آن­طور که باید و شاید، بهرۀ هوشی­‌اش بالا نیست و لَنگ می‌­زند. این مهم به­‌خصوص در سال‌های دبستان بیشتر حس می‌­شود و به‌­چشم می‌­آید.

پژوهش­‌های جدید به ­ما می‌­گویند که آدمی با تمرین و تلاش (نورون­سازی) می­‌تواند هوشمند شود. آدمی می‌­تواند مغزِ خودش را خودش بسازد و این گذاره که فلانی بهرۀ هوشیِ بالایی دارد و پسرخاله‌اش خیر، بی‌­معنی و غیرعلمی است (اشاره به اصلِ نوروپلاسیستی). از همۀ این‌ها که بگذریم «هوش» به‌خودیِ‌خود مفهوم جالبی است. همۀ ما در خلوت خودمان بارها شده است که فکر کنیم باهوش هستیم یا نه! حتماً بوده است که در موقعیتی کاری کرده­ایم که دیگران ما را باهوش برشمرده­‌ا‌ند.

همۀ ما در چند سال اخیر شاهد توجه بیش از پیش افراد برای تقویت هوش‌شان بوده‌ایم چنان‌که رغبت روزافزون خانواده‌ها برای تأمین آموزشی که مدعی پرورش هوش است گواهی بر این ماجراست. اما شاید برای تعداد زیادی از این والدین آینده‌نگر همچنان این سؤال مطرح باشد که منظور از هوش واقعاً چیست.

هوش تغییرپذیر نیست اما تفکر تغییرپذیر است، هوش تا حدودی ژنتیکی است اما تفکر ژنتیکی نیست، هوش مهارت نیست اما تفکر مهارتی قابل‌آموزش است، هوش کیفیت و قابلیت توانایی حل مسئله است اما تفکر، پتانسیل دانستن برای حل مسائل روزمره است و در کل، تفکر، توانایی یافتن راه‌حل برای مشکل است اما هوش، سرعت ذهن است.

هوش روابط بین پدیده‌ها را درک می‌کند درحالی‌که کاری به خوب و بد آن ندارد ولی عقل ضمن درک این روابط، خوب و بد آنها را نیز تشخیص می‌دهد. هوش، زیرکی، آگاهی و شعور است و عقل، دریافتن، فهمیدن و نیروی ادراک است، پس می‌توان گفت هوش مرتبه‌ای از حوزۀ کارکردی عقل به‌شمار می‌رود و به‌عبارتی عقل را می‌توان فراتر از هوش دانست.

برای درک نسبی تفاوت هوش و استعداد کافی است افراد مختلفی را با ضریبِ هوشی مشابه در شرایط و موقعیت یکسانی در معرض کسب یک مهارت خاص قرار دهیم، در این صورت متوجه خواهیم شد که این افراد از نظر کیفیت کسب آن مهارت تفاوت‌هایی خواهند داشت. در واقع استعداد، میزان نسبی پیشرفت فرد در یک فعالیت خاص را تعیین می‌کند اما هوش توانایی یادگیری و کاربرد مهارت‌های لازم برای سازگاری با نیازهای فرهنگ و محیط فرد و نیز توانایی حل مسئله، و استعداد، عبارت است از قابلیت و توانایی خاص در یادگیری همراه با بروز قابلیت شخصی و انجام ماهرانۀ یک کار خاص.

کم‌­توانی ذهنی:

کم‌توانی ذهنی احتمالاً نخستین اختلالی است که در ارتباط با هوش به ذهن متبادر می‌شود و خود می‌تواند با گستره‌ای از اختلالات دیگر مانند سندروم داون همراه باشد. اگر شما «ناتوانی ذهن» را در جست‌وجوگر گوگل جست‌وجو کنید، یکی از نخستین واژه‌های همراه آن «اختلالات یادگیری» خواهد بود. حال آنکه امروزه می‌دانیم اگرچه نقص در برخی مواد آزمون‌های سنجش هوش مانند وکسلر می‌تواند سرنخی از وجود یک اختلال یادگیری به ما بدهد اما این رابطه هرگز یک رابطۀ علّی نیست و باید افراد دارای اختلال یادگیری را با تأکید از افراد با بهرۀ هوشی پایین جدا در نظر گرفت.

از سویی دیگر، پیوستار پژوهش‌های متعدد از ارتباط مثبت بین نمرات هوش و اختلال دوقطبی حمایت می‌کنند. همچنین در سال‌های اخیر، بررسی رابطه بین بهرۀ هوشی بالا و اسکیزوفرنی، خلاقیت و هنر نیز بیش از گذشته مورد علاقۀ پژوهشگران قرار گرفته است. درحالی‌که شاید تأکید بر هوش‌های چندگانه بیش از عامل عمومی که توسط آزمون‌های هوش اندازه‌گیری می‌شود منطقی باشد.

 

 

 

سلامت روان

امکان ارسال دیدگاه وجود ندارد!